دیدارێکی تایبەتی سەرتیپ جەوهەر لەگەڵ شێخ بایز تاڵەبانی

دیدارێکی تایبەتی سەرتیپ جەوهەر لەگەڵ شێخ بایز تاڵەبانی

– شیعرێكم نوسی پەرلەمانتارێك بەخۆی تێگەیشتبو، تا بەسەد تكاو رجا وازیلێهێنام
– نوكتەكانم وەك شیعرە هەجووەكانم كەڵكی باسكردنیان نییە
– دەشنێ‌ شیعری شێخ بایز دەكاتە گۆرانی
– من عاشق نەبووم بەخۆشەویستیش ژنم نەهێناوە، بەڵام لەگەڵ عاشقدا زۆر ژیاوم
– ئەرسەلان بایز: نەوەی شێخ رەزا ووڵامدەوە
– بارزانی قالەی خەڵوز بۆ مامجەلال: مامە فولكەی دەستەكەش هاتووە!
– زیاتر لە 2000 كاسێتی گۆرانیی و ڤیدیۆی دەگمەنی كۆن لەماڵەكەی شێخ بایز هەیە، بەشێكیان بڵاونەبۆتەوە
– من هیچ جلێكم بۆ نەبووە بۆیە ئەوەی چۆتە دەرەوە بۆن یان دیاریی دیكەی بۆ هێناوم
– شێخ دارۆی رەحمەتی، قەمسەڵەكەی شێخ بایزی لێ دەبێتە خێمە
– رجات لێدەكەم وەزعەكە ناسكە توش موشكیلەمان مەكە

دیداری: سەرتیپ جەوهەر

دەمێك بوو قسەمان لەسەر ئەم چاوپێكەوتنە كردبوو، جارجارە لە وەزارەت سەرم لێدەداو گلەییەكانی لەراگەیاندنی یەكێتی و بەتایبەت كوردستانی نوێ‌ هەبوو بەڵام هەرچۆنێك بوو گلەییەكانیم دەڕەواندەوە. هەر جارە بچومایە نوكتەی نوێی لەلابوو، وا رێككەوت دوای نزیكەی دوو ساڵ بتوانین ئەم دیدارە رێكبخەین، چونكە ماوەیەكی درێژ ئەو نەخۆش بوو.
كەچوومە لای لەماڵەوە نەیدەتوانی بەئاسانی هەستە سەرپێ‌، لەلایەك قەڵەوییەكەی و لەلایەكی دیكە وەك خۆی ووتەنی پیرییەكەی هاوكاری نەبوون، هەرچۆنێك بێت دوای پێشوازیی گەرم ووتی من لەسەر كورسیەكەی خۆم دادەنیشم.
ئەو كورسییەی لەسەر دانیشت یان بەتایبەت بۆی هاتبو یان بۆی دروستكرابو، چونكە گەورتر بوو لەكورسی دیكە، بەدەم گاڵتەوە ووتم ئێستا خەڵكی بیرت دەكەن بێیەوە وەزارەت، منیش دەڵێم نایەیتەوە سەرێ‌ لە وەزارەت نادەیتەوە! لانیكەم موچە لەسەردەمی تۆ بێ‌ كێشە دەدرا فەرمانبەران، ئەو پێیوابوو خراپی پەیوەندی نێوان هەرێم و نەدانی پارە لەلایەن بەغدا كاریگەری زۆر خراپی كردۆتە سەر بژێوی خەڵك “من زۆر نیگەرانی ئەم دۆخەم، زۆر خەمبارم كە ئەم دۆخە بەمشێوەیە دەبینم و هیچ چارەیەكیش نییە” لەگەڵ ئەمەشدا “خەڵكی زۆر تلفۆنم بۆ دەكەن و دەڵێن خۆزگە بەسەردەمی تۆ! بەڵام ئەمە بەنەزەر ئیعتیبار وەرناگرم چونكە خەتای وەزیری دارایی تێدا نییە”
شێخ بایز 12 ساڵ لەهەردوو ئیدارەی سلێمانیی و حكومەتی یەكگرتووی هەرێم وەزیری دارایی بوو، بەدەر لەوەزیفەو پسپۆریی ئیداریی و ژمێریاریی، پیاوێكی زۆر قسەخۆش و نوكتەبازە، شارەزاییەكی باشی لە مەقامی كوردیی و شیعری هەجوو هەیەو هەروەها دەنگێكی خۆشی هەیە بۆ گۆرانی ووتن، سەدان كاسێتی ئەرشیفی هەیە كە بەشێكیان دەنگی خۆی لەسەر تۆماركردووەو بەشەكێكیشیان كە دەنگی هونەرمەندانی ناسراوی كوردی لەسەر تۆماركراوە هێشتا بڵاونەبۆتەوەو لای ئەو پارێزراوە.
بەهۆی درێژەكێشانی لە وەزارەتی دارایی، بەپیاوێكی وەزیفیی و مەسلەكی ناسراوبوو، وەكخۆی ووتەنی ئیستاش خەڵك هەیە لەئاستی بەرز پێی دەڵێن “سەردەمی تۆ سەردەمی زێرٍین بوو” بەڵام وەكخۆی ووتەنی ئەم دۆخە لەدەسەڵاتی كەسدا نەماوەو خەرجییەكی ئێجگار زۆر كەوتۆتە سەر حكومەت و داهاتێكی زۆر كەم هەیەو ناتوانێت لەگەڵ خەرجییەكە یەكسان بێت و بڕبكات!

بەرلەوەی بكەومە پرسیاركردن لێی سەبارەت بەژیانی و بەرهەم و رابردوو هەروەها نوكتە بەناوبانگەكانی، لێم پرسی ئەمە چ رێككەوتێكە هەرچی لەم كوردستانە ببێتە وەزیری دارایی دەبێ قەڵەو بێت؟ ” نازانم رێككەوتێكی سەیرە، هەر من نیم ئەوەتا كاك ووشیار زێباری كە وەزیری دارایی عیراقەو هەروەها كاكە رێبازیش وەزنی هەیە قەڵەوەو منیش یەكێكم لەهەرە قەڵەوەكان”.
شێخ بایز كوڕی شێخ سەعید محەمەد عەبدولغەنی تاڵەبانییە، لەكەركوك لەدایكبووە بەڵام زۆربەی ژیانی لەهەولێر دواتر لە سلێمانی بردۆتەسەر، دوای وەزارەتی دارایی ئێستا لێپرسراوی چاودێریی دارایی گشتیی یەكێتی نیشتیمانی كوردستانە.
ئەم پیاوە بەنوكتەو قسەی خۆش و دەنگی خۆش و شیعری هەجوو ناسراوە، بەشێك لە تواناو هونەرو بەهرەكانی جیاوازە لەخەڵكی دیكە، بەمشێوەیە دەستمان بە پرسیاركردنكرد:

– گوێت لەنوكتەی خۆت بووە؟
• بەنسیبەت من نوكتەی زۆرم هەیەو نوكتەی زۆرم لەسەر هەیە، لەسەر قەڵەوی و شتی دیكە، بۆنمونە وێنەی قەڵەوەكانیان داگرتووە من لەهەرە قەڵەوەكان بووم!
– یاشێخ ئێستا كێشت چەندە؟
• هێشتا رەحمەتیی شێخ دارۆ مابوو چومە سەر قەپان 197 كیلۆ بووم، بەڵام ئێستا 133 كیلۆم، بەهۆی نەخۆشی و خۆ پارێزیی كێشم كەمیكردووە.
– تۆ لەگەڵ وەزیفەو كاری ژمێریاریی و داراییەوە، توانیوتە تێكەڵبیت لەگەڵ هونەرو بەهرەی دیكەی تایبەتی خۆت، وایە؟
• شیعرم زۆرە، بەڵام بەخۆم ناڵێم شاعیر، هەندێ‌ لەشیعرەكانم كراوە بەگۆرانی، بەتایبەت كەركوكییەكان كردوویانە بەگۆرانیی، بۆنمونە چنار كەركوكی كردوویەتی بەگۆرانی، لە بەیتولمەقامی كەركوك لەناوەندی عەلی مەردان شعریان كردووم بەگۆرانی، لەهەولێریش دوو كەس شعریان كردووم لەگۆرانی، بەمدواییە دەشنێ‌ هات شیعرێكی برد بیكات بەگۆرانی، دەتوانم بڵێم لەپشت هەر شیعرێكی من رووداوێك هەبووە تا من شعر بنوسم. شیعرم زۆرە بەڵام بڵاومنەكردۆتەوە حەزدەكەم یەكێكی شارەزا پێداچونەوەیان بۆ بكات و باشتری بكات ئینجا بڵاویبكەمەوە، ئەگەرچی لەچەند شوێنێك شیعرم بڵاوبۆتەوە.
– شیعرەكانی خۆت لەبەرە؟
• هەندێكی لەبەرمە، هەندێكی بەنوسراو هەڵمگرتووە، بەڵام كەس نییە شیعری خۆی لەبەر نەبێت.
– بیستم جگە لە شیعری غەزەل و دڵداریی، شیعری هەجوو-ت زۆر هەیە؟
• بەڵێ بێگومان.
لەگەڵ ئەم قسانەمان، شێخ بایز نەیدەویست باس لەشیعرە هەجووەكانی بكات، هەر دەمانهێناو دەمانبردو هەرچواردەورمان گرتبو، بەشێك لەو شیعرانەی بۆ خوێندمەوە، بەڵام كەڵكی بڵاوكردنەوەی نییە لێرەدا، چونكە ووشەی تابۆی تێداو دەكرێت دواتر بڵاوبكرێتەوەو قسەی جددی لەسەر بكرێت.

– شیعرە هەجوو-ەكان بۆسەر رەفیقانی خۆتە؟
• بەڵێ‌، بەتایبەت كە لەوەزیفە بووم لەختوخۆڕایی زۆریان ئەزیەت دەدام، یان هەندێ‌ شتیان دەوت، بەتایبەت لەپەرلەمان زۆریان ئەزیەتدان، منیش شیعرم دەنوسی یان ووڵامم دەدانەوە.
– شعریان لەسەر دەنوسی یان تۆ هێرشت دەكردە سەریان بەشیعری هەجوو؟
• هەندێجار تەحەروشیان پێدەكردم و برینداریان دەكردم، منیش ووڵامم دەدانەوە، بەڵام حەزناكەم باسی شیعرەكان و ئەم مەوزعە بكەم، هەرچەند وایانكرد بەشێك لەشیعرەكان لەكۆبونەوەی ئەنجومەنی وەزیران بخوێنمەوە، یەكێك لەبرادەران بردبووی لەمەڵبەندی هەولێر خوێندبویەوە. ناتوانم شیعرەكەت پێبدەم چونكە ئێوە بڵاویدەكەنەوە، وەختی ئەوەنییە ماڵتان ئاوابێت، وابزانم شیعرێكیان لای كاك عیماد هەیە.
– لە شیعرە هەجوو-ەكانت قسەت لەسەر پەرلەمان و حكومەت كردووە؟
• راستییەكەی جارێكیان لەپەرلەمان شیعرێكیان نوسیبو بەپێنج شەش كەس، لەكۆتاییەكەی نوسیبویان با میزانیەش بەقوربان شێخ بایز بێت! منیش ووڵامێكم دانەوە حەزناكەم جارێ‌ لێرە باسی بكەم.
– تۆ وەك بەهرە شیعری هەجووت نوسی یان ناچار بویت؟
• نەخێر حەزم نەدەكرد، بەڵام بیرمان نەچێت من باوكیشم شیعری نوسیوەو لەرۆژنامەی ژین لەچلەكانی رابردوو نوسیویەتی و رۆژنامەكانیشم ماوە، بەڵام ئەو زیاتر لەسەر كاروباری كۆمەڵایەتی نوسیویەتی.
– تۆ بەڕەچەڵەك دەچیتەوە سەر شێخ رەزای تاڵەبانیی؟
• شێخ رەزا باپیرەی گەورومانە. زۆربەی هەرە زۆری شیعرەكانیشیم لەبەرە.
– شیعری غەزەلت هەیە؟
• بەڵێ‌ بیگومان، زیاتر شیعرەكانم بۆ گۆرانیی نوسیوەمە.
– شیعری هەجووت نوسیوە رەفیقێكت لێت توڕە بوبێت؟
• بەلێ‌ توشی كیشەبووم لەسەر شیعر نوسین، حەزناكەم شیعرەكانم بڵێم ئەگە بیڵێم بەكەڵكی بڵاوكردنەوەی رۆژنامە نایەت و ووشەی تابۆی تێدا.

تۆ موسەیەری نەوەك موخەیەر
قسەت نامەعقول نەوەك موعەیەر
بەم جۆرە بڵێم مەیدانت كورتە!
ووڵام شیعرەكەت تەنها هەر جڕتە.

بەقسەی شێخ رەفیقێكی هەبووە لەكەركوك بەناوی عەبدورەحمان پێیان ووتوە ئەباح، رەفیقی نزیكی بووەو گاڵتەیان بووە، ئێستا لەژیان نەماوەو ئەو داخی بۆ كێشا، كاتێك بووەتە بەڕێوبەری خوێندنگا تلفۆنی بۆ كردوون و خۆی لێ گۆڕیون و گاڵتەی لەگەڵ كردوون، شێخ بایزیش شیعری هەجووی لەسەر ئەو نوسیوە، لەسەر داواكاری خۆی شیعرەكە بڵاوناكەینەوە.
شێخ بایز ووتی شیعرم ووتوە بەراوردی كردووە لەنێوان بیلالی حەبەشی و ئەندام پەرلەمانێكی كوردستان (ناوەكەی پارێزراوە) زۆر بەجوانی شیعری هەجووی لەسەر نوسیوە، ئامادەنەبوو شیعرەكەمان بداتێ‌ ئاماژەی كرد كە رۆژێ‌ دێت بڵاوبكرێنەوە.

– هەستت دەكرد شەڕە شیعر لەنێوان ئێوەو پەرلەمان هەیە لەسەردەمی وەزیرییت؟
• نەخێر، چونكە من شیعرەكانم دەمودەست نوسیوەو بۆ بارو رووداوێكی زۆر دیاریكراو، بۆنمونە جارێكیان ژمارەیەك پەرلەمانتار شیعرێكیان نوسیبو دابویان بە كاك ئەرسەلان كە ئەوكاتە سەرۆكی پەرلەمان بوو، ئەویش لەسەری نوسیبو، نەوەی شێخ رەزا ووڵامدەوە. منیش ووڵامێكی دوورودرێژم دایەوە بەشیعری هەجوو، دیارە ئەو برادەری بەخۆی تێگەیشتبو زۆر توڕەببو، هەڕەشەی شكاتی لێكردم تا بەسەد رجاو تكا وازیلێهێنام.
– جەوێكی وات دروستكردبو نەوێرن شیعری هەجووت لەسەر بنوسن جارێكی دیكە؟
• ئەترسان دوای ئەوەی زانیان كە شیعر ئەنوسم، كەس نەیئەوێرا.
– تۆ شیعری غەزەلت نوسیوە، بۆخۆت عاشق بووی تا غەزەلنوس بیت؟
• من عاشق نەبووم بەخۆشەویستیش ژنم نەهێناوە، بەڵام لەگەڵ عاشقدا زۆر ژیاوم، بۆنمونە كوڕێكی رەفیقم هەبوو حەزی لەكچێكی مەسیحی دەكرد لە كەركوك، ئەو كوڕە یادی بەخێر نەماوەو رەحمەتی لێبێت، خێزانێكی زۆر هەژاربوون، بەیانیان دایكی نانی ئەكردو ئەویش دەیهێنا بۆ ئەحمەد ئاغاو لەوێ دەیفرۆشت، ئێواران خۆی دەگۆڕیی و دەهات لەگەڵ ئێمە لەتەپەی ئەڵماس لەچایخانەكەی مام سەید دادەنیشت، ئەو شوێنە پشت ماڵی كچەكە بوو، بەردەم ماڵی كچە سكەی شەمەندەفەر تێدەپەڕی، ئەو كچەی بۆ نەبوو نەیاندا پێی چونكە ئەو مەسیحی بوو یونسیش موسڵمان بوو، ئیدی حەزی لە كچێكی دیكە كرد لەهەمان شوێن دیسان بۆی نەبوو ناوی (جانێت) بوو، لەسەر ئەم عاشقەم نوسیوەو شیعرەكانم كراوە بەگۆڕانی.
پێنج حەرفی ناوت چاوەكەم دووی لێ‌ دەركەم جەننەتە
ئەگەم بەجەننەت دیدەكەم ئیشكردن بەنییەتە.
بۆ جەننەتە ئەم عالەمە نوێژو رۆژی و خێرەكا
جەننەتی یونس نزیكە گەر یار بەقسەی دێر نەكا
پارە ناكات دیانەت بریاری قەس و مەلا
دڵمان یەكتری بوێ سەد بڕیار ئەدا بەلا
ئەو كوڕە لەو چایخانەی لێی دائەنیشتین پشت ماڵی كچە بوو، كچە دەهاتە سەربان و ئیشارەتی دەدا بەو كوڕە، منیش لەوبارەوە نوسیومە:
سەربانی ماڵتان چاوەكەم پارچەیەكە لەجەننەت
چایخانەكەی مامە سەید جێگای عەبدەو لەبۆ خزمەت
عابدی دوو چاوەكانتم تیری لێمەدە شازادەم
مەمكوژە بەنازو قورسیت مەڵێ‌ من عیسا زادەم
یونسم و پیشەمە هەردەم یەكتان بەر تیرەم دەن
كەی بێ‌ ماچێ‌، كەی بێ‌ ئاوڕێك، كەی بێ‌ بەگەورە میرم كەن
كەی دیاریی بێت بۆمن گوڵی گەشی كە دینە
مەرحەمەت كەی فرسەتێ‌ فەرق من تۆ، تەنها دینە.
لەبارەی سكەی قیتارەكەی بەردەم ماڵەكەیان ووتومە:
سكەی بەرماڵتان بوو بەدوو، دووەمیان رێچكەمە
یەك ئاوڕم لێ دەیتەوە، سەد هاتوچۆ لام كەمە.

– باشە یاشێخ خۆت ووتت دەنگم خۆشە، تۆ گۆرانیت ووتوە؟
• بەڵێ‌ ووتومە لەگەڵ محەمەد ماملێ‌ هاتۆتە قەڵادزێ‌ داوەتم كردووەو گۆرانیم ووتوەو لەگەڵ كاك ناسری رەزازی بەهەمانشێوە، هەروەها لەگەڵ رەحمەتی محەمەد جەزا و سەڵاح داودە ووتومەو هەندێكیم تۆماركردووەو بڵاونەبۆتەوە.
– تۆ مەجلیسی ئەدەبیت هەبووە یان تەنها حەزو رەفاقەتەكەت وابووە؟
• من رەفاقەتم زۆر زۆرە لەگەڵ ئەدەب و گۆرانی دۆستان، لەگەڵ بەیتولمەقام و ناوەندی عەلی مەردان و لەگەڵ هونەرمەندانی وەكو رەحمەتی عەلی مەردان هەمبووە، یان لەگەڵ شوكری خەیات و سەڵاح داودە. سەڵاح داودە دەهاتە ماڵ لێرە دەمایەوەو لەگەڵ تیپی مۆسیقای ناوەندی عەلی مەردان گۆرانی دەوت و تۆمارم كردووە.
– رەفیقت هەیە شەڕە نوكتەتان لەنێوان بێت؟
• ئەزانی ئەم نەخۆشییە هەموو شتێكی بیر بردومەتەوە، نوكتەكانم وەك شیعرە هەجووەكانم كەڵكی باسكردنیان نییە.
– كەواتە مەجلیست گەرم بوو پێشتر لەئەنجومەنی وەزیران؟
• من هەردەم مەجلیسم گەرمبووە، رەفیقم هەیە تلفۆنم بۆ دەكات دەڵێ‌ توخوا دوا نوكتە چییە پێم بڵێ‌ یان چییە؟ یان دەڵێن دوا شیعرت چییە بەتایبەت من شیعرەكانی شێخ رەزام زۆر لەبەرە.
• نوكتەت لەسەر خۆت بیستوە؟
– من نوكتەم لەسەر خۆم زۆر هەیەو خۆم ئەیگێڕمەوە بۆ رەفیق و دۆستانم. جارێكیان من چووم بۆ حەج، كەلەحەج بووم ئەو ئیحرامەی من پۆشیبوم تەواوی جەستەی دانەپۆشیبوم، ئەو وەختە زۆرزۆر قەڵەو بووم، لەبەرقاچم بە عەرەبانە تەوافیان پێدەكردم و خێزانەكەم لەگەڵم بوو، بەدەور كەعبە دەسوڕامەوە پیاوێكی ئەفریقی بوو نازانم خەڵكی كوێ‌ بوو ئیشارەتی كردو لێی تێنەئەگەیشتم، تومەز لەگەڵ ئەوەی بوو خۆم باش داپۆشم! چونكە ئیحرامەكە لەشی دانەپۆشیبوم بەتەواوی، فەڕەی دووەم دیاربوو وەرگێڕی هێنابوو تا تێمبگەینێ‌ من لەشم داپۆشم! ووتی نەختێك خۆت داپۆشەو ئەمەت دیارە، ووتم یابە مایشتغل والله مایشتغل! ئیتر جاریكی دیكە سوڕامەوە دەبینم 10 كەسی دیكەی هێناوە سەیرم ئەكەن و پێدەكەنن.
– نوكتەی دیكە؟
• نوكتەیەكی دیكە هەیە بۆ مامجەلال-یشم گێڕاوەتەوە، وەختی خۆی خزمێكم هەبوو تەنها یەك كوڕیان هەبو، نەخۆش كەوتبو منیش چووم بۆ ماڵیان سەر لەنەخۆشەكە بدەم، بەڵام كەچووم دیاربوو نەخۆشەكە چاك ببۆوە، منیش شارەزای ماڵیان بووم زوو خۆم كرد بەژوری میوانەكە، كوڕەكە كەنەخۆش بوو بەپەلە رایكرد بەرەو دایكی و باوكی، كە باوكی هات دەم بەپێكەننەوە بوو، من ئەوكاتە زۆر قەڵەو زل بووم، بەباوكیم ووت بەچی پێئەكەنی، ووتی ئەوە كوڕەكەم هاتووە ئەڵێ‌ باوە (اعیاز و بالله) خوا هاتووە! تومەز ئەوەندە باسی خودایان بۆ كردووە كە گەورەیەو بەدەسەڵاتە، ئیدی وایزانی ئەوە منم.
– ئەی ئەمەی هێلكەكە؟
• ئەمە حەمە عارف هەیە پێشتر سەرۆكی ئەنجومەنی راژەبوو، بەیەكەوە لەدەزگای چاودێریی بوین، ئەو ئیستا گۆڕانە، زۆر درێژە، لەهەولێر وەختی گرانییەكەبوو، لە شێح الله شتمان دەكڕی، ئەو مامەڵەی هێلكەی كرد نازانم بەچەند بوو، حەمە عارف ووتی ئەم هێلكانە بەچەندە؟ كابرا ووتی بەوەندە. دیسان ووتی بۆ بەوەندە ئەمانە هێلكەی بچوكن! كابرا ووتی بچوك نین تۆ لەئاسمانەوە سەیر دەكەی دە دابەزە خوارەوە ئێستا دەزانی بچوكن یان نا!
– لەگەڵ ئەو پیاوە نوكتەت زۆرە؟
• بەڵێ‌، تازە دەزگای چاودێری دامەزرابوو یان دەستەی چاودێری، من وەك قەڵەوترین و حەمە عارف وەك درێژترین و لەگەڵ بەیان خانی ئێستا لە وەزارەتی داراییە لەوێ بوین، مامجەلال بانگی كردین ووتی ووردبینی دامودەزگاكان بكەن و وابكەن و وامەكەن..تد. پێموایە 1992 بوو، چوین بۆ مەڵبەند كاك عومەری سەید عەلی پێشوازیی گەرمی لەم هەنگاوە كردو ووتی ئەبێ‌ ووردبینی بكەن و من خۆم بەمامجەلالم ووتوە كارێكی زۆرباشە، منیش ووتم كاك عومەر مامجەلال ووتویەتی لەنواوە بڕۆن ووردبینی مەڵبەند بكەن. ئیدی كاك عومەر پێمانا تەقییەوە، ووتی مامجەلال دیارە ئێوەی بۆ گیان من ناردووەو ..تد هەر مەپرسە چەند توڕەبوو، ناچار بەو دوو برادەرەی لەگەڵ بوون كاك حەمە عارف و بەیان خان كە بڕۆین رۆژێكی دیكە بێینەوە چونكە كەڵكی نەما! كە رۆیشتین بەرلەوەی بچینە دەرەوە قاچێكم لەناو دەرگابوو كاك عومەر ووتی سەیر سەیر سێ‌ جانەوەری ناردۆتە سەر من! یانی ئێمە هەر سێكمان لەجانەوەرمان دەكرد لای ئەو ..
– لەسەر خۆت كێ‌ نوكتەی لەسەرت ووتوە؟
• جارێكیان بارزانی قالەی خەڵوز خۆی گێڕایەوە ووتی لە 31ی ئاب مامجەلال پرسیاری كردووە ووتویەتی كێ‌ هاتووە كێ‌ نەهاتووە، ووتی ووتومە مامە فولكەی دەستەكەش هاتووە! ئەوەم بیستۆتەوە.
– پێتناخۆش نییە كاتێك نوكتەت لەسەر خۆت بیستۆتەوە؟
• نەخێر قەت، جاران چونكە قەڵەو بووم بەجادە دەڕۆیشتم خەڵك پێم پێدەكەنین، پەلاری (تعلیق) خراپم لەسەر خۆم بیستوە، لەناخەوە توڕەنەبووم، نە لەبەغدا نە لەكەركوك نە لەهەولێر پەلارم لێنەدراوە تەنها لە سلێمانی نەبێت! لە سلێمانی ئێواران كەدەچووم بۆ بازاڕ، كە لەسەیارە دادەبەزیم ئیدی ئەم دەیژەنییە ئەو ئەو دەیژەنییە ئەو ئەیانوت سەیركە سەیركە ئیدی بەئارەزووی خۆیان قسەیان لەسەر كردووم. جارێكیان نەخۆشكەوتم چووم بۆ ئێران خۆم و خێزانەكەم بوین، ئەویان نارد بۆ ئیكۆو هێڵكاری دڵ، كەچی منیان نەبرد بۆ پشكنینی دڵ، دكتۆرەكە كۆمەڵێك خوێندكاری كۆكردەوە هەریەكە سەماعەیەكی نابو بەسنگم، ووتم دكتۆر من بۆلای تۆ هاتم ئەمانە چین بۆخاتر خوا؟ پێكەنی ووتی تۆ چی ئەكەی رۆژانە وا بەم تەمەنەوەو بەم قەڵەوییەوە دڵت زۆر باشە؟ ووتم یەكەم كە دكتۆر دەرمانم بۆ ئەنوسێت وەكوخۆی و لەكاتی خۆیدا دەیخۆم، دووەمیش خەڵكی شارەكەم كە هام تیایە پێم پێدەكەنن و گاڵتەیان دێت بەلام من هیچ شتێك ناگرمەخۆم و عاجز نابم. ووتی دیارە تۆ خەفەت ناخۆیت ئەمەش هۆكارێكی زۆر گرنگە.
– شیعری هەجو-ت هەبووت لەسەر سلێمانیی؟
• ئەزانی تۆ ئەمخەیتە مەوقیفەوە… برادەرەكانم سەبەب بوون ئەگەر شتێكم نوسیبێت.
ئەنتیكەخانەكەی شێخ بایز

لەماڵەكەی شێخ بایز گەلێك كەلوپەل و شتومەكی كۆن و دیاریی سەیر هەبوو، سندوقێكی لەژووری دانیشتنەكە دانابوو دیاربوو زۆر كۆن بوو بەڵام ئەو تەمەنەكەی نەدەزانی، ووتی ئەمە پێشتر هی خێزانێك بووە لەبەغدا، من كڕیومەتەوە.
ژمارەیەكی زۆر رادیۆو تەسجیل و كەلوپەلی گوێگرتن لە گۆرانیی هەبوو، كە هەموویان كۆن بوون و چیرۆكی تایبەتی خۆیان هەبوو، ووتی من زیاتر لە 10 بۆ 15 رادیۆم هەیە كە زۆر كۆنن، كۆكردنەوەی شتە كۆنەكان حەزی خۆمەو ووتی زیاتر لە 2000 كاسێتی گۆرانیی و ڤیدیۆی دەگمەنی كۆنم هەیەو بەشێكیان بڵاونەبۆتەوە، بەقسەی ئەو كاسێتی هەیە هی عەلی مەردان و قادر مەردان و هونەرمەندی دیكە هێشتا بڵاونەبۆتەوە. ئەو پیاوە ژورێكی هەبوو پڕ پڕبوو لەوێنە، كەلوپەلی تایبەت و ئەرشیفێكی زۆر دەوڵەمەند، رەنگە 30 ئەلبوم وێنەی كۆن و نوێی هەبوو.
جگە لە كەلوپەلە كۆن و لەمێژەكان، جامخانەیەكی هەبوو زیاتر لە 200 بۆنی تێدابوو، هەموویان دیاریی بوون. ئەو ووتی یەك دانەم نەكڕیوە هەمویم بەدیاریی بۆ هاتووە.
شێخ بایز رونیكردەوە ئەم هەموو بۆنەش هەر پەیوەندی بەقەڵەوەیەكەمەوە هەیەو دەردە قەڵەویەكەمە.
– ئەم هەموو بۆنەت كڕیوە؟
یەك بۆنم نەكڕیوە، ئەمەش دەردە قەڵەوییەكەیە، خۆت ئەزانی تۆ لەوەزیفە بیت و هاوڕێی و فەرمانبەرت دەچنە سەفەر، بەتایبەت ئێستا رەفیقانم دەچنە دەرەوە هەر بۆم دێنن، چونكە خۆت دەزانی من هیچ جلێكم بۆ نابێت و هیچ پێڵاوێكیشم هەر بۆنابێت مەگەر تایبەت بێت، بۆیە ئەوانیش دەڵێن دەی با بۆنێك بۆ شێخ بایز بەرین، نەك بۆن بەڵكو كانتۆرێك كەلوپەلی دیارییم هەیە هەر لە تەزبیح و قەڵەم و چەرخ و شتی دیكەم هەیە.
لەئەنتیكەخانەكەی شێخ بایز نەك وێنەی كۆن، بەڵكو دەیان چەكی كۆن و سەدان تەزبیحی رەنگ جیاواز و گرانبەهاو دەیان گۆچانی جیاوازو كتێبخانەیەكی گەورەو هەروەها ژمارەیەكی زۆر دەفی جیاوازو پێستی ئاژەڵی كێوی و ژمارەیەكی ئێجگار زۆر خەڵات كە لەماوەی وەزیفەدا وەریگرتووە.

شێح بایز جلی بۆ نابێت
– تۆ دەرگات كردەوە من پرسیار بكەم لەبارەی كێشەی كڕینی جلوبەرگ، چونكە وەكخۆت دەڵێت ئەو جلانەی لەبازار هەن بۆتۆ نابێت؟
• قوربان كێشەیەكی زۆر گەورەبووە بۆمن، ئەگەر لەدەرەوە تایبەت بۆیان نەهێنامایە لێرەنەبوو، دەبوایە هەموو شتێك لای بەرگدروو بمكردایە.
– جا ئەمە بۆتۆ زۆر ناخۆش نەبووە؟
• زۆر خراپوو، دەی مادام وات ووت منیش نوكتەیەكت بۆ دەگێڕمەوە لەسەر جل و گەورەیی جلەكانم.
لە 31 ئاب شەوەكەی لە سلێمانی بووم دەبوو هەندێ ئیش هەبوو تەواوی بكەم، كاتێك بۆ بەیانییەكەی رۆیشتین من جل و بەرگ و پێویستی خۆم لەگەڵ نەبردبوو، ئەوكاتە هەر لەم خانوەدابووم كە لەسەردەمی رژێم لەسەربنەمای خاڵبەندی وەك فەرمانبەرانی دیكە وەرمگرتووە.
بەهەرحاڵ كە گەیشتینە ئەو شاخە من هیچم لەگەڵ خۆمدا نەهێنابوو، نە فانیلە نە شۆرتێك نە قەمسەڵە..تد شێخ دارۆ لێپرسراومان بوو، ووشیار ساڵح رەفعەت كە ئێستا مەوجودە رۆژانە دەچووە ئێران و دەهاتەوەو شتی دەهێنا، ئێمەش وەك ئیدارەی گشتیی پێداویستی و كەلوپەلمان دابەشدەكرد، من لەخێمەكەی خۆم پارە لای من بوو، فەردەیەك پارەم لەژێربوو یەكێكیش پاڵم پێدابوو، بەڵام قیمەتی نەبوو چونكە من جلم نەبوو! كاك دارۆ ووتی ئەمجارە لەگەڵ خۆتا هەندێ‌ جل بۆ شێخ بایز بدورن و بۆی بێنن، بەڵام كێشەكە ئەوەبوو هیچ شتێكمان پێنەبوو پێوانەی كەمەرو قیاسی پێبكەین! منیش ووتم پەتێكم بۆ بێنن هەقتان نەبێت، كە پەتەكەیان هێنا لەناوقەدی خۆم سوڕاندمەوەو گرێیەكم لێدا ووتم ئەوە ناو تەنگامەو بەو قیاسە قەمسەڵەیەكم بۆم بدورن.
پەتەكەیان بردبوو بۆ بەرگدروو لە ئێران كابرا ووتبوی بۆخاتری خوا ئەمە چییە لەگەڵ خۆتانا هێناوتانە! ئەمە پێشمەرگایەتی پێدەكرێ‌؟ ئەوانیش ووتبویان ئەی چۆن ئەوە لەشاخە.
كاتێك قەمسەڵەكەیان بۆ هێنامەوە كابرا ئەوەندەی دیكە گەورە درووی بوی، ئیدی ئەوەندەی دیكە گەورەتر دەردەكەوتم. هەر لەوێ‌ چەند خێمەیەكمان هەبوو شێخ دارۆ ووتی شێخ بایز ئامان ئەم خێمانە هەڵنەدەی و ئیشی زۆر تایبەتمان پێیەتی. ئیدی ئەو رۆیشت، منیش دوای ماوەیەك پیس بوو قەمسەڵەكەم بۆیان شۆردم و بۆ ووشكبون بەسەر بەردێكی گەورەیاندادا كە لەبەردەم خێمەكەی خۆم بوو، بەردەكە زۆر گەورەبو، لەوكاتە شێخ دارۆ لەشاخ دێتە خوارەوە سەیر دەكات خێمەكانی ئێمە كەهەڵدراوە زیادیكردووە، ووتبوی ئای شێخ بایز چیت لێبكەم زانیم بەقسەم ناكات چووە خێمەكانی هەڵداوە، بەڵام كە هاتە خوارەوە تەماشا دەكات ئەمە قەمسەڵەكەی منە بەبەردێك دادراوەو وەك خیمە دەركەوتووە. جا ئەمانەم لەسەر خۆم ووتوەو پێمناخۆش نەبووە.

رۆڵی لەشانۆدا

– من ئەزانم تۆ رۆڵت هەبووە لە شانۆدا وایە؟ جارێكیان لەسەر شانۆ بورابویتەوە لەبەرئەوەی چەكوشیان پێدا كێشابوی؟
• ئەمە تۆ ئەڵێی بەرلەوەی بێیت هەموو شتێكیان بۆ گێڕایتەوە.. كاتی خۆی من لێپرسراوی لقی كەركوكی لاوان بووم لەنێوانی ساڵانی 1970 بۆ 1973 لەوێ‌ لیژنەی هونەری و وەرزشی هەبوو، ووتیان شانۆیەك هەیە لە چەمچەماڵ لەسەر كاوەو زوحاك پێشكەشدەكرێت، ئێمەش چوین بۆ چەمچەماڵ، لەكاتی پرۆڤەكردنیان ئەوەی رۆڵی زوحاكی دەبینی پەشیمان بویەوە، دیاربوو كاریگەریی لەسەر بوو پەشیمان ببۆوە، كە رۆیشتین بۆ چەمچەماڵ ووتم كاكە دەقەكە پێبدەن من ئەو رۆڵە دەبینم، دوای دوو رۆژ پرۆڤە چوینە سەر شانۆ، كەچووین بەو كوڕەم بینی ووتم هەتیو ئەو چەكوشەی دەستت خراپ نەدەیت بەسەرم بۆخاتری خوا! كەچوین و كاتی رۆڵ بینین هات، ئەو كوڕە بەهەرچی تاقەتی هەیە چەكوشەكەی كێشا بەسەرماو هەر بەراست بورامەوەو كەوتم، ئیدی خێرا شانۆكەیان داخست و كە خەبەرو بویەوە سەیر ئەكەم هەموو لەشم تەڕە تومەز ئەوەندە ئاویان پێداكردووم تا خەبەرم ببێتەوە.

نێوان و پەیوەندی لەگەڵ مامجەلال

– نێوانت لەگەڵ مامجەلال چۆن بوو؟
• بەینم لەگەڵ زۆر زۆر باش بووە، لەژیانیدا یەك جار زۆر خراپ لێم توڕەبووە، ئەویش خراپیان تێگەیاندبوو، بەڵام وای ئاشتكردمەوە، ئاشتكردنەوەكەی لەلام گەورەتری كرد.
كارێكی پێم سپاردبوو وەكوخۆی جێبەجێمكردبو، خراپیان تێگەیاندبوو سەبارەت بەكارەكە، بەمۆبایل تیلی بۆمكرد تازە مۆبایل هاتبووە سلێمانی، دیاربوو زۆر زۆر توڕەبوو، جنێوی پێدام، منیش دەنگم نەدەڕۆیشت و مۆبایل ئەوكاتە خراپ بوو، نەمدەتوانی بۆی روونبكەمەوە، هەر ئەموت مامجەلال هەڵە تێیانگەیاندووی بەڵام ئەو دەنگی منی نەدەبیست! بەهەرحاڵ ئەو شەوە زۆر زۆر بیتاقەت بووم زۆر نەخۆشكەوتم بەهۆی ئەم قسانەوە، بردمیان بۆ خەستەخانە، ووتم دكتۆر بمنێرەوە ماڵەوە خۆم دەردی خۆم ئەزانم!
كارەكە پەیوەندی بە دانای ئەحمەد مەجید و كاك بەرهەمەوە بوو بەهەرحاڵ منی تێوەگلام.
بەیانی كەچووم بۆ دەوام ئەوكاتە وەزیری دارایی بووم، بینیم شێردڵ حەوێزیی و دلێری سەید مەجید و كاك دارۆی شێخ نوری هاتبون، من وامزانی ئێستا ئەڵێن مامجەلال ووتویەتی بڕۆ خواحافیزو تەواو وەزارەت جێبهێڵە، بەڵام كە نزیك بوومەوە بەپێكەنینەوە كاك شێردڵ ووتی ئەوە ئەمشەو لەگەڵ مامی خۆت چیتان بووە؟ ووتم هیچ. ووتم ئەوە بۆچی هاتوون ووتیان هاتوین و ئێمەی ناردووەو پێی ووتوین بڕۆن دڵی شێخ بایز بدەنەوەوو من شتێكم كردووە لەگەڵ ئەم پیاوە.
هەرچۆنێك بێت نامەیەكی تایبەتی مامجەلالیان پێدام (لەبەر ئەمانەتی ناوەرۆكی ناو نامەكە بڵاویناكەینەوە) نامەكەم خوێندەوە تێگەیشتم مامجەلال چەندە پیاوێكی عەزیمە، دوای ئەو توڕەبوونە كاتێك هەستیكرد بەهەڵە تێگەیەنراوە دان بەراستییەكاندا دەنێت و زۆر بەجوانی ئاشتم دەكاتەوەو كارێك دەكات هیچم لەبەردڵدا نەمێنێت! ئەم نامەیە چەند مەكتەب سیاسییەك بینیویانە لەوانە د. بەرهەم.

– هیچ نوكتەیەكت هەیە لەگەڵ مامجەلال؟
• من بەینم باش بوو لەگەڵ مامجەلال، هەموو جارێ‌ كە دەچووم بۆلای لەبەغدا، دەیوت وەرە بایز با رەسمێك لەگەڵ یەكتر بگرین با من لاواز دەركەوم. یان كە نانمان دەخوارد دیوت تۆ لەتەنیشت منەوە دامەنیشە چونكە تۆ زۆر ئەخۆیت.. مامجەلال پیاوێكی گەورەبوو رێنیشاندەری من و هەموو هەڤاڵانم بوو، هەردەم رێنوێنی دەكردین.
– نوكتەت هەیە لەسەر مەكتەب سیاسی؟
• رجات لێدەكەم وەزعەكە ناسكە توش موشكیلەمان مەكە..
– ئەی نوكتەت لەسەرهەولێر هەیە؟
• نەبەخوا نیمە. تۆ دەزانی من ماڵی خوشكەكانم، ماڵی برام و خوشكەزاكانم لەهەولێرن و كەسوكارم هەمووی لەوێن، بۆ زانیارییت من ئامادەییم لە ئامادەیی هەولێرم تەواو كردووە لەساڵی 1964 بۆ 1966 لەوانەی لەگەڵم وخوێندكاربوون د. هادی، چەتۆ دزەیی..تد.

بەینی لەگەڵ تەكییە؟
– یاشێخ بەینت لەگەڵ تەكیە چۆنە؟
• زۆر بەینم خۆشە لەگەڵ تەكییە، باش بوو باستكرد، من نەختێك شارەزام لە مەقام و هەردەم دەڵێن بایز مەقام دەزانێت، من لەتەكیەی تاڵەبانی فێری مەقام بووم، تەكیەی تاڵەبانی لەكەركوك هەموو رۆژێكی سێشەممەو هەینی مەقامی تیا دەوترێت جگە لەتەریقەت مەقامی غەزەل شیعری تێدا دەوترێتەوە، لەتەكییەی تاڵەبانیدا فەقێكان یەكێك لەدەرسەكانیان فێربوونی مەقامە، یەكێك لەمامۆستا زیرەكەكان مامۆستا میقدادە كە مەشهورترین شارەزای مەقامە لە كەركوك، دەتوانن لە ناسری رەزازی بپرسن لەگەڵ خۆم چوینە كەركوك و تا ئێوارە لەوێ ماینەوە دوو كاسێتم لەوێ پڕكردۆتەوە كاك ناسرو ئەوانیدیكە لەژووری ئیمام و خەتیبی تەكییەی تاڵەبانیی مەقامیان ووتوەو تۆماركراوەو بڵاونەكراوەتەوە.

پـــەیـــوەنــدیــدار

کـــۆمــێـنـت بــنــوســە