ناوەڕۆکی ووتارەکەی مەلا بەختیارلە چوارەمین کۆنفرانسی نيودەوڵەتی سەنتەری فەرەنسی کوردی .

ناوەڕۆکی ووتارەکەی مەلا بەختیارلە چوارەمین کۆنفرانسی نيودەوڵەتی سەنتەری فەرەنسی کوردی .

داعش‌و كوردستان‌و
ئەركە دیموكراسییە هاوچەرخەكان

سەرەتا، سوپاسی سەنتەری فەرەنسی- كوردی‌و گروپی (فرانس- عێراق) لەئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا دەكەم، بۆ سازدانی ئەم سیمینارە لەهۆڵی ئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا. سوپاسیش بۆ ئامادەبوانی بەڕێز!

پێنج سەدە چەوساندنەوە
ناونیشانی بابەتەكەم، لە سێ‌ تەوەر پێكهاتووە:

یەكەم: داعش، دووەم: كوردستان‌و سێهەمیش ئەركە دیموكراسییە هاوچەرخەكان.

بۆئەوەی بتوانم هەرسێ‌ تەوەرەكە پێناسە بكەم، دەبێ‌ بەكورتی، بگەڕێمەوە بۆ سەدەكانی پێش‌و دوای جەنگی یەكەمی جیهان.
رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە (5) سەدە لەلایەن عوسمانییە سونیگەراكانەوە، حوكم كراوە. ئێرانیش هەمان ماوە لەلایەن شیعەگەراكانەوە، سیستەماكتریش لەرووی مەزهەبی‌و داهێنانی ئیجتیهادی ئیسلامیەوە، حوكمڕانی كراوە. زیاتر لە (30) نەوەی كۆمەڵەكانی ئەم میللەتانە، لەو (5) سەدەیەدا، پەروەردەكراوی روحی‌و كۆمەڵایەتی‌و مەزهەبی، سوننەو شیعە، بون‌و هەن.
كاتێك، كۆلۆنیالیزم، لە پێش‌و پاش جەنگی یەكەم، پێویستی بە بازاڕو كەرەسەی خاو و دەستی هەرزانی ئەم وڵاتانە هەبوو، لەسەدەی هەژدەهەمەوە، لەرێگەی رۆژهەڵاتناسان‌و كۆمپانیاو پسپۆڕەكانیانەوە، هەوڵی چاكسازی عوسمانی‌و سەفەویەكانیان دا. لە ئەفریقیای باكورەوە هەتا دەوڵەتانی بەلكان، پشتیوانیشیان كردن بۆ سەركوتكردنی راپەڕینی گەلانی ناو سنوری دەسەڵاتەكانیان؛ بەڵام گۆڕانكاریەكانی مێژوو، هەڵكشانی سیستەمی سەرمایەداری، هاوكات، كاریگەریەكانی دەستكەوتە تەكنەلۆژی، زانستی، فەلسەفی‌و سۆسیۆلۆژیەكانی رۆژئاوا، هەم سیاسەتی دەوڵەتانی رۆژئاوای بەرامبەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕی، هەم ئیمپراتۆریەتەكانیشی دوچاری قەیرانی فراوان كرد؛ كە جەنگی یەكەم بەرپا بوو، عوسمانیەكان روخان، ئیمپراتۆریەتی ئێران گۆڕدرا، رێكەوتنامەی سایكس پیكۆش (1916)، لەناو وڵاتانی عەرەبی سەپێنراو چەندین دەوڵەتیشیان بۆ؛ هەتا ئەوكاتە دامەزرا، نەتەوەی عەرەب سیستەمی دەرەبەگایەتی دواكەوتوی سەدەكانی ناوەڕاستی هەبوو. بەڵام دوای سایكس پیكۆ، لەكەنداوەوە، بۆ رۆژهەڵاتی نزیك، چەندین دەوڵەتی بەناو نیشتمانی‌و پاشایەتیان بۆ پێكەوەنران. لەناویاندا:
كورد، ئەرمەن، فەلەستین، چەركەس‌و چەندین نەژادو نەتەوەی تری وەكو سریانی‌و كلدۆئاشوری، لە لایەنی كەمی مافی سیاسی بێبەش كران.
لەناو ئەو دۆخە سیاسیەی دوای سەركەوتن لەجەنگی یەكەم‌و لەسەر بنەمای كۆمەڵایەتی، ئایینی‌و مەزهەبی؛ دەیان كێشەی قوڵی ئابوری، سیستەمی حوكمڕانی، داب‌ونەریتی كۆمەڵایەتی سەدەكانی ناوەڕاست، لەهەموشی خراپتر، زۆرینەی خەڵك، كۆیلەی روحیی ئاین‌و مەزهەبەكانی ئیسلامی بون‌و كەمترین گۆڕانكاری دەرونی‌و هزریش بەسەریاندا هاتبوو، لەهەلومەرجی سیاسی ئاوهاو لەباری كۆمەڵایەتی وادا، تابلۆی سیاسی هەزارەی دووەم، بەمشێوەیەی خوارەوە، نەخشێنراوە:
هەژمونگەری ئایینی‌و مەزهەبی قوڵی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زەمینەی سەرهەڵدانی دوو رێبازی كاریگەر بووە: 1- وەهابیەكان كە لەسەدەی نۆزدەهەمەوە هەبون. 2- ئیخوان موسلمین، كە ساڵی (1928) دامەزراو، زووش پەرەی سەند.
دوای جەنگی یەكەم: چەندین پرۆژەی سیاسی‌و حوكمڕانی بۆ بەرێوەبردنی میللەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبوو.
– پرۆژەی دروستكردنی دەوڵەت‌و سیستەمی كۆلۆنیالیستی. بەناوی نیشتمانەكانەوە. بێ‌ رەچاوكردنی نەتەوەو گەلانی جیاواز. تەنها دەوڵەت بۆ عەرەب‌و فارس‌و تورك دروستكران.
– پرۆژەی هێزە ناسیۆنالیستەكان، لەدوای جەنگی دووەمی جیهانەوە. بۆ هاتنەسەرحوكم وەكو ئەلتەرناتیفی حكومەتەكانی پاشكۆی كۆلۆنیالیستی.
– پرۆژەی هێزە ماركسیست‌و چەپەكان، وەكو ئەلتەرناتیفی حكومەتەكان‌و هێزە ناسیۆنالیستی- نیشتمانیەكان.
ئەم پرۆژانە، هی دەرەوەو ناوەوە، لەسەدەی رابوردودا، بەقۆناغ، لەنێوان جەنگی یەكەم هەتا پەنجاكانی دوای جەنگی دووەم، پرۆژەی كۆلۆنیالیستی شكستی خوارد.
لەدوای پەنجاكان‌و هاتنە سەر حوكمی ناسیۆنالیستەكانی عەرەب‌و تورك‌و فارس، چەپەكان شكستیان خوارد.
لەهەشتاكانیشەوە، هەتا نەوەدەكان، دەسەڵاتەكانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی‌و فارسی شاهنشایی‌و تۆرانیزمی تورك، شكستیان خوارد.

دوای شكستی ئەو پرۆژانەو سەركەوتنی كۆماری ئیسلامی- شیعەگەرا لەئێران (1979) هەرەسی بلۆكی سۆسیالیستی (1988-1989) سەركەوتنی رەفاهی توركیا (1998)و پاشان پارتی داد‌و گەشەپێدانی توركیا (ئیسلامگەرا)و پەرەپێدانی فاشیەتی بەعسی عێراق، بۆ ئەنفالكردنی باشوری كوردستان‌و كیمیاباران‌و داگیركردنی كوییت، بزوتنەوەی ئیسلامگەرای شیعەو سوننەش لەعێراق، خۆیان رێكخستەوەو بوشن بە هێزی سەرەكی ئامادە، بۆ سەر دەسەڵات.

لەو بارودۆخەدا، كە بلۆكی سۆڤیەت سەراپا روخاوە، كۆماری ئیسلامی ئێران سەقامگیر بووەو هەژمونیشی لەناو شیعەكانی (عێراق، لوبنان، بەحرین، حوسیەكانی یەمەن‌و عەلەویەكانی سوریا) دەركەوتبوو، حكومەتی سەلەفیەتی كۆمەڵكوژی ئەفغانی پەرەی سەندبوو. لەزۆربەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، رای گشتی توند دژی حكومەتەكانیان بون‌و رقیشیان لەسیاسەتی وڵاتانی رۆژئاوا هەڵسابوو، چونكە زیاد لەسنوری لۆژیكی سیاسی‌و بەرژەوەندی ئابوری، پشتیوانی حكومەتە دیكتاتۆرەكانیان دەكردو لایەنی كەمی بەرنامەیان، بۆ قوڵكردنی خەباتی دیموكراسی‌و مەدەنی نەبوو؛ لەبارودۆخێكی وادا، خۆرسكی، راپەڕینی بەناو بەهاری عەرەبی تەقیەوە، بێ‌ئەوەی ئەلتەرناتیفی دیموكراسی، یان هۆشیاری دیموكراسی بۆ سەرخستنی دیموكراسی‌و، لایەنی كەمی عەدالەتی گوزەران، هەبوبێ‌!

نەبونی ئەلتەرناتیفی دیموكراسی
لە نەبونی ئەلتەرناتیفی دیموكراسی‌و ئاستی نزمی وشیاری كۆمەڵایەتی؛ لەكاتێكدا تەواوی پرۆژەكانی سەدەی بیستەم، بەدەوڵەتە دامەزرێنراوەكان‌و حیزبەكانەوە، شكستیان خواردبوو؛ هەژمونی ئاینی- مەزهەبی فراوان هەبوو، بێگومان، زۆرینەی خەڵك، لەسەرەتای راپەڕینی بەهاری عەرەبی، دەكەونە ژێر كاریگەری سیاسەتی ئیخوان موسلمینەوە، كە تاقە لایەنی سیاسی بەهێزی خاوەن توانای دارایی‌و راگەیاندن بوو. هاوكات، كاریگەریەكانی وەهابیەت‌و رەوتە جیاوازەكانی سەلەفییە توندڕەوەكانی جیهادی لە میسرو قاعیدە لە ئەفغانستان‌و گروپەكانی تری جیهادی لەناو سوریا، عێراق، یەمەن، لیبیا، ئەفریقیا، میسرو سینای میسر، فەلەستین، كوردستان، دەركەوتبوو. لەناو دۆخێكی سیاسی- كۆمەڵایەتی‌و لەسایەی داڕمانی حكومەتەكان، یان نەمانی مەركەزیەتی حكومەتەكانی تر، بێگومان، كاتێك ئیخوانەكان نەتوانن ئەلتەرناتیفی شیاوی مەدەنی بن؛ كاتێك وەهابیەكانیش رێبازی سەلەفی خۆیان نەگۆڕن؛ ئەم رەوتە سەلەفییە توندڕەوانە، لەحاڵەتی وای سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و نەبونی مەركەزیەتی حكومەتەكاندا، ئیتر دەتوانن خۆیان بەهێز بكەن. چەك بكڕن‌و چەك كۆبكەنەوەو پارەی زۆر دەستبخەن. هەروەها باری تێكچونی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و دەرونی خەڵك‌و شكستی راپەڕینی گەلانی ناوچەكەش بقۆزنەوە. لەهەلومەرجی خوازراویشیاندا، لەشكر پێكەوە بنێن. ناوچەكە كۆنترۆڵ بكەن. ناكۆكی نێوان شیعەو سوننە، ناكۆكی نێوان حكومەتەكان، هێزەكان، نەبونی ستراتیژی دیموكراسی حكومەت‌و هێزەكانی سۆسیال- دیموكراتەكان لەسەر ئاستی جیهان بقۆزنەوەو بیگەیەننە راگەیاندنی خەلافەتی داعشیش.
دوای داعش‌و خەلافەتەكەی، دوای بەرەی نوسرەو سەركەوتنە عەسكەریەكانی.. حكومەتی عێراق‌و سوریا، بەو هەموو سوپاو بودجەی سەربازی‌و موخابەراتەی هەیانبوو، نەیانتوانی بەرگەی دراماتیكی روداوەكان‌و هێرشەكانی سەلەفیەكان لە (موسڵ، رومادی، حەویجە، فەلوجە، جەلەولا، سەعدیە، ئامرلی، رقە و حەسەكەو دێرزور و ناوچەگەلێكی تر) بگرن. هەتا وایلێهات، ئەم دوژمنە سەرسەختانەی دیموكراسی، تیرۆریان گەیاندە رۆژئاواش. تاوانی گەورەشیان ئەنجامدا‌و ئاسایش‌و ئازادی رۆژئاوایان خستە ژێر مەترسی راستەقینەوە. بەتایبەتی لەفەرەنسادا.
لێرەدا دەمەوێ‌ دوو راستی بڵێم، كە وڵاتان‌و هێزە دیموكراتیەكانی رۆژئاوا چەند هەڵەی ستراتیژییان كردووە. راستیەكانیش ئەمانەی خوارەوەن:
یەكەم: دوای 11 ی سپتامبەری 2001، كاردانەوەی رۆژئاوا، تەنها كاردانەوەی عەسكەری بوو. ئەمە لەكاتێكدا دەبوایە، پرۆژەیەكی ستراتیژی عەسكەری، سیاسی، ئەمنی، كۆمەڵایەتی، ئابوری، كولتوری‌و فەلسەفەی پەروەردەیی، ئامادەبكرایەو تەواوی توانای بۆ بخرایەتەكار، لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورەشدا جێبەجێ بكرایە.
دووەم: لە دانیمارك؛ دوای بڵاوكردنەوەی كاریكاتۆری رۆژنامەی (جیلاندس پۆستن- 30/9/2005) لەسەر پێغەمبەری ئیسلام، كاردانەوەی ئیسلامی‌و سەلەفیەكان، لەرۆژئاوادا، لەئاستێكی مەترسیداردا بوو، كەچی، وڵاتانی رۆژئاوا، كەمترین لێكۆڵینەوەیان لەسەر ئەو دیاردەو روداوە كۆمەڵایەتیە هەبوو، كاریكاتێرەكەی (جیلاندس پۆستن)یش پێویست بوو، تەواوی حكومەتەكانی رۆژئاوا رابچڵەكێنێ‌، كە هەژمونی ئیسلامی- سونیگەرا، لەرۆژئاوا لەناو خەڵكانی موسڵماندا، قوڵە. كەچی بەداخەوە، تێنەگەیشتن لەئیسلام‌و لە مەزهەبی سونیگەراو لە وەهابیەت، لایەنی كەم لە نیو سەدەی رابوردوو، لەرۆژئاوا، وای كردووە، ساڵانە دەیان هەزار ئیسلامی پەنا بەرنە رۆژئاواو لەرۆژئاواشدا، ژینگەی كۆمەڵایەتی ئیسلامگەرا، بپارێزن‌و پەرەپێبدەن. هەتا گەیاندیانە ئەوەی زیاتر لە (40) هەزار تیرۆریست، لەباری سایكۆلۆژیەوە، وەكو شانەی نوستو، ئامادە بكەن‌و هێزی چەكداری تیرۆریستەكانیش، بە چەكدارو پارەو كاری تیرۆریستی لە خەلافەتەكەی ئەبوبەكر بەغدادی‌و تەنانەت لەرۆژئاواشدا، زیاتر بكەن. هەتاڕادەی بەكارهێنانی چەقۆ، بۆ تیرۆركردنی هاوڵاتی مەدەنی. بەمەش دەركەوت كەوا:

داعشە وریاكان!!
وڵاتان‌و موخابەراتەكانی ئەمریكاو رۆژئاوا، زانیاری باشیان لەسەر هێزە تیرۆریستەكان نەبووە، بۆیە، داعش‌و بەرەی نوسرەو ئەحراری شام، توانییان، لەژێرەوە، لەشكر پێكەوە بنێین؛ چەك كۆبكەنەوە؛ پارە دابین بكەن؛ هەڵمەتی راگەیاندن‌و جەنگی سایكۆلۆژی بەربڵاویان هەبێ‌.. سەیارەو چەكێكی قورسی زۆر كۆبكەنەوە، لەناكاویش، لە دوو وڵاتی گرنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا (عێراق‌و سوریا) بەئەندازەی روبەری بریتانیا، ئەرز داگیر بكەن‌و تاوانی بێشوماریش ئەنجامبدەن.
ئایە ئەمە نایسەلمێنێ‌ كە تیرۆریستەكان، وریاتر بون لە موخابەراتی وڵاتانی رۆژئاواو رۆژهەڵات؟
هەروەها، ئایە ژینگەی كۆمەڵایەتی ئیسلامی سەلەفی لە ئۆروپاو رۆژئاوادا، دەرینەخست كە پەروەردەی دیموكراسی‌و مەدەنی‌و فەلسەفەی پەروەردەی خوێندن، كاریگەری لەسەر پێكهاتە ئیسلامیەكان كەمە؟
دیاردەی تیرۆریستەكان لەرۆژئاوادا، لەناو ئیسلامیەكان‌و تاك تاك لەناو خەڵكی تریشدا، دەریخست كە:
رۆژئاواش، پێویستی بەوەیە، تەنها پشت بە مەسەلە مەتریالیستەكان نەبەستێ‌. تەنها پشت بە مۆدێرنێتە نەبەستێ‌. تەنها پشت بە سەركەوتنی سیستەمی دیموكراسی‌و ئازادییە رەهاكان نەبەستێ‌. بەڵكو رۆژئاواش، وەكو زۆرێك لە وڵاتانی ئاسیا، پێویستی بە مۆراڵی كۆمەڵایەتی‌و سۆزی خێزان زیاترە؛ پێویستی بە رەچاوكردنی كێشە دەرونیەكان‌و پێویستییە روحیەكانە، دیارە دوور لە ئەقڵیەتی چەقبەستوی سەدەكانی ناوەڕاست. ئەزمونی چین، ژاپۆن، كۆریای باشور، سریلانكا، تایوان‌و زۆرێك لە وڵاتانی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا، دەریانخستووە كە باڵانس راگرتنی پێویستییە مەتریالیستیەكان‌و راستیە مۆراڵییەكان (روحیەكان) گرنگەو قابیلی جێبەجێكردنیشە.
ئایە، وڵاتان، كۆمەڵەكان، حیزبەكان، رێكخراوە مەدەنیەكان، راگەیاندن‌و ئۆرگانە كۆمەڵایەتیەكان، لەدوای سەرهەڵدانی داعش‌و دیاردەی ترسناكی تیرۆریستی لەرۆژئاوا، توێژینەوەی ستراتیژییان بۆ خۆیان‌و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە؟ ئەگەر هەیە، ئایە بڕیاریان داوە، چیكە هەڵە كوشندەكانی سەدەی كۆلۆنیالیزمی كلاسیكی‌و نوێ‌، دوپاتنەكەنەوەو پرۆژەی درێژخایەنیان بۆ گۆڕینی فەلسەفەی پەروەردە، گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی، سیستەمی حوكمڕانی بەرەو دیموكراسی‌و دادپەروەری، ئایە پرۆژەی وایان هەیە؟ ئەوەی ئێمە بیزانین، جگە لە ستراتیژی جەنگ دژی داعش، باقی ئەركە ستراتیژیەكانی دیموكراسی‌و گۆڕانكاری، نە لەرۆژئاوادا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە؛ نە لەناو ئۆپۆزسیۆنی سوریاو ناوچەكەشدا هەیە؛ نە دیالۆگی هەمەلایەنەش بۆ پەسەندكردنی ستراتیژی دیموكراسی لەنێوان هێزو دەوڵەتە دیموكراتەكانی رۆژئاواو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە. ئەوەی لەباری دیموكراسیشەوە كراوە، یان وتراوە، لەناو هاوكێشەكان‌و دانوستانەكاندا، زۆر زۆر كەمە. بەڵكو هێشتا، لەوڵاتانی عەرەبی، ئەفغانستان، پاكستان، توركیاو دەوڵەتانی ئاسیای ناوەڕاست، كاریگەری ئیسلامی‌و مەزهەبی زۆر زیاترە لەكاریگەری هێزە دیموكراتەكان.

كوردستان.. دوای داعش
جارێ‌، پێویستە بڵێم: بۆ هەموو جیهان دەركەوت، كە سوپای سەد ساڵ دامەزراوی وڵاتان، لەبەرامبەر تیرۆریستەكاندا، نەیانتوانی سەركەوتنی عەسكەری ستراتیژی بەدیبهێنن. بەڵام..
پێشمەرگە لەباشوری كوردستان‌و شەرڤانان بەپشتیوانی گەریلای باكوری كوردستان، لەرۆژئاوای كوردستان، توانییان، سەركەوتنی مێژوویی بەسەر تیرۆریستان بەدیبێنن. بۆ وایە؟ بۆچی سوپای سەد ساڵەی دەوڵەتان شكست دەخۆن‌و هێزی گەل سەردەكەون؟ وەڵامەكەی ئاسانە.. ئەویش ئەوەیە كە:
سوپای دەوڵەتان، سوپای سەركوتكردن‌و لەشكری پاراستنی حكومەتە دیكتاتۆرەكانن. سوپای نیشتمانی پرۆفیشناڵ نین.. خاوەنی پرسی نیشتمانی‌و دیموكراسی‌و دەستوری گەلپەسەند نین. تەنانەت عێراق، لەدوای روخاندنی رژێمی سەدامەوە، نەیتوانی لە (10) ساڵدا سوپای پرۆفیشناڵی دەستور پارێز دروست بكات. كاریگەری تایفەگەری لەسەر سوپاكە زۆر بوو، بۆیە، لە هێرشەكانی داعشەكان، لەساڵی یەكەمدا شكستی خوارد. وا تازە تازە، ئەویش بە پشتیوانی حەشدی شەعبی‌و پێشمەرگە، داعش تێكدەشكێ‌. لەسوریادا ئێران‌و روسیا بەشێوەیەكی تایبەتی‌و سەرەكی، هێزەكانی هاوپەیمانانیش بەشێوەیەگی گشتی، نەبونایە، سوپاو حكومەتی سوریاش، ئێستا، وەكو یەمەن‌و لیبیای بەسەرهاتبوو.
پێشمەرگە، چەكی كەمە. موچەی كەمە. هەتا ساڵێك لەمەوبەر، هیچ دەوڵەتێكیش پشتیوانی نەدەكردین، بەڵام پێشمەرگە، پەیامی رزگاری نەتەوەی كوردو بیروباوەڕی دیموكراسی‌و پرسی مرۆڤایەتی هەیە.
پێشمەرگە.. بۆ ئازادی كوردستان‌و پاراستنی ئازادییە بەدیهاتوەكانی جیهان تێدەكۆشێ‌.
پێشمەرگە.. مرۆڤێكی چەكداری مرۆڤایەتیە. نەك چەكداری پاراستنی دیكتاتۆرەكان.
هەر هێزێك، لەناو ئازاری نەتەوەكەیدا، لەدایكبوبێ‌، ئازاری نەتەوەو خەڵكی تر نادات.
ئەمە راستیی پێشمەرگەیە، بۆیە سەردەكەوێ‌. هەروەكو چۆن، لەشۆڕشی ئەیلولی (1961)و شۆڕشی نوێی (1976)ەوە، بۆ پەیامەكەی‌و مرۆڤایەتیەكەی‌و دیموكراسی، بەردەوام قوربانیداوە. ئەنفال‌و كیمیابارانیش، نەیبەزاندووە.
لەرۆژئاوای كوردستاندا.. دوای (2) ساڵ دامەزراندنی هێزی شەڕڤان، بە ژن‌و پیاوەوە، وڵاتێكیان ئازاد كردووە. داستانی كۆبانی‌و سەریكانی‌و منبج‌و.. تۆمار دەكەن، هێزێكی تازە دامەزراو، ئەگەر بیروباوەڕ، پەیام، ئامانجی مرۆڤایەتی‌و دیموكراسی نەبێ‌، چۆن دەتوانێ‌ بەرامبەر تیرۆریستەكان، سەربكەوێ‌؟
ئەم سەركەوتنانەی لەباشورو رۆژئاوای كوردستان، دژی تیرۆریستان، هاتنەدی، پێویستە وا لە دەوڵەت‌و رای گشتی رۆژئاوا بكات، سیاسەتی دژایەتی كوردو بێبەشكردنی لە مافە دیموكراسیەكان، راستبكەنەوە. ئیتر ناكرێ‌، وەكو سەدەی بیستەم‌و سەردەمی سەپاندنی سایكس پیكۆ (1916)، پاشان رێكەوتنی لۆزان (1923) یان رێكەوتنامەی جەزائیر (ئازاری 1975) لەچاوی حكومەتەكانەوە سەیری كێشەی دیموكراسی كوردو گەلانی دیكە بكرێ‌. بەڵكو دەبێ‌ لەروانگەی چارەسەری دیموكراسیانەو، گۆڕانكاری لە هاوكێشە سیاسیی‌و كۆمەڵایەتیەكانەوە، لەدابینكردنی بازاڕی ئازادو ئازادییە سیاسی‌و كۆمەڵایەتیەكانەوە، سەیری ئاسۆی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی نەتەوەكانی وەكو كوردو كێشەی وڵاتانی نادیموكراتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكرێت.
ئەگەر، كۆی تێڕوانینی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و حوكمڕانی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەگۆڕدرێ‌. مافی دیموكراسی گەلانی ژێردەستە دابین نەكرێ‌. بەرە بەرە عەدالەتی كۆمەڵایەتی‌و یەكسانی ژن‌و پیاو نەیەتەدی. سەراپای فەلسەفەی پەروەردە، لە فەلسەفەیەكی ئایینی- ناسیۆنالیستی عەرەبی‌و فارسی‌و توركیەوە، نەكرێتە فەلسەفەی پەروەردەی هاوچەرخ، ئابوری سەرمایەداری دەوڵەت نەگۆڕدرێ‌ بە ئابوری ئازادی دادپەوەر، بەدڵنیاییەوە، دوای تێكشكاندنی تیرۆریستەكان، بە شێوە و ستراتیژی جیاواز، دیسان، تیرۆریستی فیزیكی‌و سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و هزرو بیركردنەوە، سەرهەڵدەداتەوە. بۆ؟
چونكە سەرچاوەكانی هەژمونگەری ئیسلامی، مەزهەبی، دواكەوتنی كۆمەڵایەتی، ئەقڵیەتی باوكسالاری‌و كۆیلەی روحی، لە وڵاتانی ئێمەدا، هێشتا ماوە. هەتا سەرچاوەكانی ئەندێشەی سەلەفیەتی میانەڕەو، یان توندڕەو، نەگۆڕدرێ‌، ئەگەری هەڵگەڕانەوەی سەلەفیەكان، بەهەرچەشنێ‌ بۆیان بگونجێ‌، لەئارادا ماوە.
نەتەوەی كورد، لەڕووی ژیۆپۆلەتیك‌و بزوتنەوەی سیاسی، كۆمەڵایەتی، حوكمڕانی‌و پرۆسەی دیموكراسیەوە، لەروی دیموگرافی‌و سەرچاوە سروشتیەكانی ئابورییشەوە؛ ئینجا لەبەرژەوندی هاوبەشی ئابوری، سیاسی، ئازادی‌و مەدەنیەتیشەوە، نەتەوەی كورد لەكوردستانەكاندا، گونجاوترین دۆستی هێزو دەوڵەت دیموكراتیەكانی رۆژئاوایە. تەنانەت، ئەو كێشانەی گەلی فەلەستین، بەهۆی حەماس‌و جیهادو دوژمنایەتی ئیسرائیل هەیانە، كورد، لە كێشمەكێشی ئەو كێشانەی فەلەستینیش، چ لەڕوی ئایینی، چ لەڕوی سیاسی‌و نەتەوەیی‌و ناكۆكیەكانیشەوە، دوورە.

نەبونی قیبلەی پەرستن‌و لێبوردەیی كوردستان
لە كوردستانەكاندا، یەكێك لە قیبلەكانی پەرستن‌و سوجدەبردن نییە (مسجد الاقصی)؛ لەكوردستاندا، كێشەی ملیۆنەها پەناهەندەمان نییە؛ لەكوردستاندا، كێشەی بەرتەسكی سەرزەمینمان نییە؛ لەكوردستاندا، كێشەی ئاوی خواردنەوەو سامانە سروشتیەكان‌و نەوت‌و گازمان نییە. لەهەموشی گرنگتر:
لەكوردستاندا، سەرەڕای ئەوەی حكومەتەكانی داگیركەری كوردستان، لە سەد ساڵی رابوردودا، لەهەموو بەشەكانی كوردستاندا، سیاسەتی جینۆسایدیان لەپێش‌و دوای جەنگی یەكەمەوە، سەپاندووە. بەڵام كورد، بچوكترین رقی لە نەتەوەكانی فارس‌و تورك‌و عەرەب‌و باقی گەلان نییە. ئێستاش، لە گەرمیان‌و چەمچەماڵی ئەنفالكراوداو، لەهەڵەبجەی كیمیابارانكراودا، بەوپەڕی رێزەوە پێشوازی لە عەرەب‌و میوانەكانیان دەكەن. ئەوەتانێ‌، زیاتر لە یەك ملیۆن‌و نیو عەرەب‌و توركمان‌و مەسیحی، هەڵوەدای كوردستان بون‌و پێشوازی گەرمیان لێكراوە. ئەمە نیشانەی گیانی لێبوردەیی كورد‌و پەیامە مرۆڤایەتیەكەیەتی. ناشڵێین هیچ هەڵە نەكراوە، یان ناكرێ‌. بەڵام لایەنە پۆزەتیفەكان زۆر زیاترن.

رەخنە لە سۆسیال- ئینتەرناسیۆنال‌و هێزە دیموكراتەكان
ئەگەر، حیزبە پارێزگارەكان، یان لیبراڵەكان، یان مۆدێراتەكان، یان دیموكراتە مەسیحی‌و راستڕەوەكان، پاساوی ئابوری‌و سیاسی‌و ئایدیۆلۆژییان هەبێ‌، بۆ پەیڕەونەكردنی ستراتیژی دیموكراسی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا،‌و سیاسەتی پراگماتی لەسەدەی رابوردودا پەیڕەو بكەن. بێگومان، مێژوو، لە سۆسیال- دیموكرات‌و چەپ‌و دیموكراتەكانی تر قبوڵ ناكات، كە ئەمانیش، نەیانتوانی، روانگەی جیاوازیان بۆ دیموكراسی‌و عەدالەتی كۆمەڵایەتی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەبێ‌. بەڵكو لەبری پشتیوانی هێزە دیموكراتەكان، زۆرتر پشتیوانی حكومەتی حوسنی موبارەكی میسرو بن عەلی تونس‌و بڵند ئەجاویدی توركیایان لەسەر حوكمڕانی دەكردو، وەكو فول نەمبەریش لە سۆسیال- ئینتەرناسیۆناڵدا، وەریانگرتن. تەنانەت چاویشیان لە تاوانەكان دەرهەق بە دیموكراتخوازو مەدەنیخوازو گەلانی وەكو كورد، ئەرمەن، چەركەس‌و بلوج، دەپۆشی. هێزە دیموكرات‌و چەپەكانیش، هەتا ئێستاش، ستراتیژیان بۆ دیموكراتیزەكردنی گەلانی بێبەشكراو لەدیموكراسی، لەسەر ئاستی جیهان نییە.
ئەوەی كراویشە، لەدوای راپەڕینی بەناو بەهاری عەرەبی‌و كۆنگرەكانی بەناوی سۆسیال- دیموكراتەكانەوە، كە لەمیسرو عەمان‌و لوبنان‌و مەغریب‌و تونس كراوە، هەر زۆر كەمە. كاریگەریشی زۆر كەمتر. باشترین بەڵگەش سەرەنجامی هەڵبژاردنەكانی ئەم وڵاتانەیە، كە هێزە دیموكراتەكان، جگە لە تونس، ئەنجامێكی ئەوتۆیان نەبووە. بەڵكو رێژەی دەنگەكانیشیان زۆر كەمە.
دەمێنێتەوە سەرنجی دیموكراسیتان رابكێشم كەوا: داواتان لێبكەم، هەلومەرجی ئێستا، ناكرێ‌، دیسان، لەقازانجی حكومەتەكان، بەرێكەوتنی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ئابوری پەتی، كۆتایی بێت. كە پەردەی شانۆگەری تراژیدیاكە، بە رێكەوتنی دەوڵەتە گەورەكان‌و حكومەتەكانی ئیقلیمی، لەسەر حسابی گەلان‌و دیموكراسی دابخرێ‌.
ئەگەر بێت‌و هەلومەرجی ئێستا، بە رێكەوتنی نێونەتەوەیی‌و ئیقلیمی، بەبێ‌ گۆڕینی سیستەمە دیكتاتۆرەكان‌و چارەسەری دیموكراسی، كۆتایی بێت. بەدڵنیاییەوە، كوردو گەلان‌و هێزە دیموكراتخوازەكان، بەقوڵیی بریندار دەكرێن‌و بەرپرسیارێتی بەردەوامی سیاستی دیكتاتۆری‌و سەپاندنەوەی كارەسات دەكەوێتە سەر شانی رۆژئاوا. بەتایبەتی ئەمریكاو روسیا.
ئێوە، ئازیزان، شانازی بە پێشمەرگەو شەڕڤانان دەكەن، كە لەشەڕی داعشدا، سەركەوتون. تكایە، وا بكەن، نەتەوەكەشمان، شانازی بە بەردەوامیی پشتیوانی سیاسی‌و دیموكراسیتانەوە بكات، دوای شەڕی داعش:
– مەهێڵن؛ پیلانی ئیقلیمی لەهیچ بەشێكی كوردستاندا سەربكەوێ‌.
– مەهێڵن؛ چەكی ئازادیخوازی‌و چڵە زەیتونی ئاشتی كچان‌و كوڕانی رۆژئاوا، خەڵتانی خوێنی سوپای دیكتاتۆرەكان بكرێ‌.
– رێگە مەدەن، گەریلاكان لەباكوری كوردستاندا.. تەنها شاخەكانی كوردستان دۆستیان بن.
– ئاوڕ لە خەباتی مەدەنی‌و دیموكراسی رۆژهەڵاتی كوردستان بدەنەوەو هەوڵ بدرێ‌ كۆماری ئیسلامی ئێران، دەرگای چارەسەر بكاتەوە.
دەوڵەتانی رۆژئاواو هێزە دیموكراتیەكان، ئیستا لەهەموو كاتێك زیاتر دەتوانن كاریگەرتر تێبكۆشن بۆ دیموكراسی‌و ئاشتی‌و ئازادیەكان. مێژوو كەمجار، ئەم دەرفەتەی بۆ كۆتاییپێهێنانی دیكتاتۆریەت‌و بەدیهێنانی دیموكراسی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆ دەوڵەتە گەورەكان‌و رای گشتی رۆژئاوا، رەخساندووە. ناكرێ‌ ئەم هەلە لەدەست بدرێ‌. بەهیواین دەهەی ئایندە، هەمومان بەرپرسیارێتی خۆمان بەرامبەر دیموكراسی، بەدیبێنین.

پـــەیـــوەنــدیــدار